در پیشگیری از آسیب های اجتماعی و بیماری های روائی تاکید بر آن است که در ابتدا سبب شناسی و علل موثر در به وجود آمدن آن اختلال را بدرستی بشناسیم تا آنگاه بتوانیم بر مبنای آن برنامه های پیشگیرانه مستدل و هدفمندی را تهیه و تنظیم نماییم . از این رو شناخت عوامل خطر و عواملی که فرد را در برابر یک بیماری یا آسیب محافظت می کنند اهمیتی بسیار می یابد هم اکنون نیز برنامه ها و طرحهای پیشگیری به دنبال گذر از دوره های شهودی و سلیقه ای، تحت تاثیر رویکردهای نوین به پیشگیری سعی دارند تا بیش از گذشته خود را در قالبی نظری و علمی قرار دهند چرا که موفقیت های اخیر برخی از کشورها در اقدامات پیشگیرانه مرهون همین تغییر رویکرد و نزدیک کردن خود به چهار چوبی علمی و نظری بوده است . این مقاله نیز ضمن بررسی مقدماتی مفاهیم و تعاریف مصطلح در قلمرو مصرف مواد و پیشگیری به تشریح رویکرد کنترل محیطی در پیشگیری از مصرف مواد می پردازد. رویکردی که ضمن برخورداری از اساس نظری و علمی دارای جامعیتی است که در برگیرنده مجموعه ای از عوامل خطر شناخته شده در مصرف مواد است

 
 

از زمانی که شاه عباس صفوی در سال 1005 هجری قمری «فرمود ملازمان راکه هر کسی  تریاکی است،یا ترک کند یا مواجب گذشته باز دهد چون من تریاکی و بی هنر نگاه نمیدارم »تا امروز چهار قرن گذشته است .اما در همه این سال ها ، کلا 97 سال از پیشینه  برخورد جدی دولت ها با معضل اعتیاد به مواد مخدر میگذرد.در این کمتر از یک قرن ، نزدیک به 60 قانون و تصویب نامه و نظام نامه در برخورد با مقوله مصرف  مواد مخدر و اعتیاد از تصویب قانون گذران ومتولیان امور وقت گذشته است.با این حال همچنان هم مواد مخدر هست وهم معتاد .مرور این 97 سال برخورد،نشان میدهد رویکردهای مختلفی  برای حل مشکل فراگیر اعتیاد تجربه شده است:از سیاست های محدود کننده ومهاری گرفته تا مبارزه اجتماعی و فرهنگی .اما در این میان سیاست همیشگی سازمان بهزیستی کشور،پیشگیری و درمان بوده است .سال هاست که برای حفظ تعادل در برخورد با اعتیاد ، سازمان بهزیستی شانه های خود را زیر بار تعهد آور مسئولیت سنگین پیشگیری ودرمان اعتیاد داده است.سرمایه گذاری بهزیستی والبته نهاد های مسئول دیگر دراین زمینه در طول سال های گذشته ، به نظر میرسد حالا دیگر کم کم دارد به ثمره می نشیند .این است که میتوان گفت مفاهیمی مانند مراکز خود معرف ،مراکز درمان سرپایی خصوصی ودولتی برای درمان اعتیاد ،اجتماع درمان مدار،پیشگیری اجتماع محور ،اموزش مهارت های  زندگی به معتادان ، گروه های خود یاری برای ترک اعتیاد ،و ده ها مفهوم  پیشگیرانه و درمان مدارانه،دیگر فقط در ذهنیت هاو نظریه پردازی های صرف خود را نشان نمی دهند،بلکه مقوله هایی هستند که کار کرد خود را در صحنه عمل اجتماعی بروز داده اند،وگرنه انتشار چنین ویژه نامه ای اساسا لزومی پیدا نمی کرد.پیشگیری و درمان اعتیاد ، دو روی سکه هستند.اولی آسان تراست اما به همان اندازه هم اسان و ساده از کنارش میگذریم، دومی اما سخت دشوار است ولی نشدنی هم نیست.جایی که اراده باشد ،اعتیاد هم میشکند.با این دو حال هر دو روی این سکه،نیازمند آموزش دهی وآگاه سازی واطلاع رسانی اند.این، همان مقصودی است که مطمئنا این صفحه به تنهایی نمیتواند بر اورده کند، اما روشن است که کارهای بزرگ، با گام های کوچک آغاز میشوند.باید باور کنیم که اعتیاد یک قفل است.درست عین یک قفل زنگار گرفته و زنگ زده.کلیدهایی هم هست اما این قفل بسته بنای باز شدن ندارد.شاید کلید ها هم گاه خودشان بخشی از این قفل شده اند .شعار جهانی امسال در روز مبارزه با مواد مخدر ،از من و شما پرسیده که آیا این مواد مخدر است که زندگی مان را کنترل میکند؟!حالا بعد از سال ها تلاش برای حل کردن معضل اعتیاد ،شاید پای سوال دیگری هم در میان باشد ،سوالی که جوابش مثل سوال قبلی در خودش نیست: چه کلیدی این قفل بسته را باز خواهد کرد؟!یعنی«آیا امید رستگاری هست؟!...اری هست؟!» 

اعتیاد به هر نوع وابستگی جسمی یا روانی که به گونه ای منفی زندگی فرد را متاثر سازد اطلاق می گردد و در واقع یک بیماری با ابعاد گوناگون روانی _ تنی و اجتماعی می باشد که مهمترین بعد درمانی آن درمان اختلالات روانی بوده تا شخص بتواند ضمن تغییر شیوه زندگی خود روش زندگی نوینی را اتخاذ نماید.از روشهای گوناگونی می توان در درمان علائم جسمی و فیزیکی وابسته به مواد مخدر استفاده نمود.از انواع این روشها می توان به سم زدائی فوق سریعUROD_ سم زدائی سریع RD و سم زدائی به صورت استفاده از اروهای جایگزینی مواد مخدر و سم زدائی به صورت درمان علامتی اشاره نمودکه دو روش اول درمان به صورت بستری انجام گرفته و سایر روشها هم به صورت بستری و هم به صورت سرپائی قابل انجام است .یکی از انواع روشهای درمانی استفاده مستمر از داروهای آگونیست مواد مخدر (عمدتا بوپرنورفین و متادنپون(BMT-MMT) می باشد که با هدف کاهش آسیب(HARM REDUCTION) و بهبود و ارتقاء ضعیت روانی و اجتماعی و ... بیمار صورت پذیرد.
در هر حال هدف درمان تغییر شیوه زندگی فرد به سوی کاهش و یا حذف اختلالات فردی_ خانوادگی و شغلی و ارتقاء کیفی زندگی و نهایتا کاهش آسیبهای اجتماعی می باشد.