رویکردی نوید بخش در پیشگیری از مصرف مواد در دانشجویان

در پیشگیری از آسیب های اجتماعی و بیماری های روائی تاکید بر آن است که در ابتدا سبب شناسی و علل موثر در به وجود آمدن آن اختلال را بدرستی بشناسیم تا آنگاه بتوانیم بر مبنای آن برنامه های پیشگیرانه مستدل و هدفمندی را تهیه و تنظیم نماییم . از این رو شناخت عوامل خطر و عواملی که فرد را در برابر یک بیماری یا آسیب محافظت می کنند اهمیتی بسیار می یابد هم اکنون نیز برنامه ها و طرحهای پیشگیری به دنبال گذر از دوره های شهودی و سلیقه ای، تحت تاثیر رویکردهای نوین به پیشگیری سعی دارند تا بیش از گذشته خود را در قالبی نظری و علمی قرار دهند چرا که موفقیت های اخیر برخی از کشورها در اقدامات پیشگیرانه مرهون همین تغییر رویکرد و نزدیک کردن خود به چهار چوبی علمی و نظری بوده است . این مقاله نیز ضمن بررسی مقدماتی مفاهیم و تعاریف مصطلح در قلمرو مصرف مواد و پیشگیری به تشریح رویکرد کنترل محیطی در پیشگیری از مصرف مواد می پردازد. رویکردی که ضمن برخورداری از اساس نظری و علمی دارای جامعیتی است که در برگیرنده مجموعه ای از عوامل خطر شناخته شده در مصرف مواد است .

تعریف مواد:

هر چیزی (ماده ای) به غیر از غذا که به منظور تغییر عملکرد بدن و روان استفاده شود ماده (مخدر) نام دارد. از آنجا که همه مواد می توانند خلق فرد مصرف کننده را تغییر دهند ، می توان به آنها « مواد روانگردان» نیز گفت ، یعنی موادی که می توانند باعث تغییر و ایجاد حالات خاص در نحوه تفکر ، احساس و اعمال فرد شوند ( از این رو به نظر نگارنده اطلاق این نام به گروهی از مواد جدید محرک و صناعی که اخیر مطرح شده است ، نادرست است) .چون این مواد اثر اصلی شان بر ذهن و احساسات انسان است و نه بر جسم (اشاره به حالات نئشگی و سرخوشی)، می توان این نکته را وجه تمایز آنها از سایر مواد به ویژه داروها دانست که جهت درمان بیماری استفاده می شود.در واقع به تعبیری دیگر می توان گفت هر ماده ای که با مجوز پزشک بتوان آن را مصرف کرد، دارو نام دارد از این رو بسیاری از قرص های آرامبخش و خواب آور نیز که « روان گردان» هستند ، داروی مجاز قلمداد می گردند . با این حال همین داروها اگر به صورت خود سرانه و با هدفی غیر از درمان مصرف شوند، جنبه سوء مصرف پیدا می کنند و به عنوان یکی از مواد غیر مجاز تلقی می شوند(نظیر مشروبات الکلی، سیگار ، حشیش و...).

سوءمصرف مواد:

باید بدانیم که مصرف مواد به معنای اعتیاد تلقی نمی شود بلکه اعتیاد به تغییر امروزی آن وابستگی به مواد ، دارای ملاکهای تشخیصی خواصی است که درباره آن بیشتر صحبت خواهیم کرد.به مصرف خفیف تر و منقطع مصرف مواد ، سوء مصرف می گویند که دارای ملاک های زیر است:

- مصرف ماده باعث شود تا فرد از عهده تکالیفی و وظایفی که دارد بر نیاید برای مثال عدم حضور یا حضور به موقع در سر کار یا افت تحصیلی.

- فرد به دلیل مصرف مواد خود را در معرض حادثه و تصادف قرار می دهد مثلا در حالی که مواد مصرف کرده است رانندگی می کند.

- فرد به دلیل مصرف مواد دچار مسایل و مشکلات قانونی و حقوقی می شود مثلا به دلیل رفتارهای غیر معمول دستگیر می شود.

- مصرف ماده باعث شود که فرد در روابط خود با دیگران با مشکلاتی روبرو شود برای مثال با همسر خود یا هم اتاقی خود بگو مگو پیدا می کند.

نکته مهم آن است که سوءمصرف مواد احتمال وابسته شدن به مواد را در فرد افزایش می دهد.

وابستگی یا اعتیاد به مواد:

وابستگی واژه جدیدی است که سازمان جهانی بهداشت آن را به جای اعتیاد پیشنهاد کرده است . فرد وابسته یا معتاد دچار یک بیماری مزمن و عود کننده است که توام با اجبار درونی برای یافتن مواد و تغییرات سلولی / شیمیایی و ملکولی مغز است . در این حالت اگر سه ملاک از ملاک های زیر در کسی مشاهده شود می توان او را معتاد دانست:

- به وجود آمدن حالت تحمل ، یعنی فرد برای دست یافتن به حالت نئشگی مورد نظر خود باید مقدار ماده را افزایش دهد یا آن که اگر ماده را به همان اندازه ای که معمولا ً استفاده می کرده مصرف کند.آثار نئشگی به وجود نمی آید.

- بروز علائم محرومیت یعنی آن که وقتی فرد برای مدت کوتاهی ماده را مصرف نکند یا مقدار مصرف خود را کاهش دهد دچار حالات و تغییرات جسمی و روانی آزار دهنده ای می شود. لذا برای پرهیز از این حالات یا کاهش شدت آزارنده آنها مواد را مجددا مصرف می کند.

- فرد ماده را بیشتر از آن (هم دفعات مصرف و هم مقدار مصرف یک ماده ) که در نظر داشته است مصرف می کند.

- فرد پی برده است که مصرف او بیش از اندازه است و علی رغم کوشش او برای کاهش مصرف نتوانسته است آن را کنترل کند.

- فرد مواد را با وجود آن که او را دچار مشکلاتی روانی یا جسمانی کرده اند و یا این مشکلات را  تشدید نموده اند ، ادامه می دهند (برای مثال با این مشکلات را تشدید نموده اند ادامه می دهد برای مثال با این که  می داند کشیدن سیگار احتمال ابتلا به سرطان یا بیماری های قلبی را افزایش می دهد همچنان آن را مصرف می کند.)

- فرد به دلیل مصرف مواد بسیاری از فعالیت ها یا روابط اجتماعی خود را قطع می کند (برای مثال دیگر سرکار نمی رود و از تفریحات و سرگرمی ها کناره می گیرد).

سیگار:

می توان با اطمینان سیگاری را رایجترین ماده مصرفی اعتیاد آور در جهان به حساب آورد. اعتیاد آوری سیگار بخاطر وجود نیکوتین در توتون ان است .با این حال عوارض اصلی سیگار را نمی توان به نیکوتین نسبت داد. این عوارض عمدتاً در دود حاصل از سوختن توتون یافت می شوند. سیگار در مجموع مرگ اور در جهان است.

- افزایش احتمال ابتلاء به انواع سرطان در نواحی ریه ، دهان ، حلق، حنجره ، مری ، مثانه ، پانکراس، دهانه رحم و غیره.

- بیماریهای مزمن تنفسی

- افزایش احتمال خطر بیماریهای کرونر قلبی ، فشار خون بالا، سکته مغزی، خونریزی مغزی، سرطان خون، آب مروارید چشم(دو برابر افراد غیر سیگاری )، بیماریهای غده تیروئید، سقط جنین، یائسگی زودرس، پوکی استخوان و بیماری پوستی

حشیش

(علف، گراس، ماری جوانا، سیگاری ، پنیری،بنگ)

حشیش یکی از پر مصرف ترین مواد در سراسر دنیا می باشد و از گیاه شاهدانه بدست می آید.

اثرات کوتاه مدت استفاده از حشیش :

• حالت خواب آلودگیو احساس گرسنگی زیاد
• ناتوانی در تعقیب زمان و آسیب یا کاهش توانایی حافظه کوتاه مدت
• کاهش توانایی هایی که نیاز به تمرکز و هماهنگی حواس دارند، مانند رانندگی کردن
• تشدید فعالیت و افزایش ضربان قلب
• احتمال بروز عوارض قلبی برای افرادی که از بیماریهای قلبی رنج می برند..
• قرمز شدن چشمها، بر اثر پر خون شدن بافت های آن
• کاهش بازداری اجتماعی در رفتارو بی قید شدن
• احتمال بروز بد گمانی و سوءظن ، توهم (دیدن و شنیدن آنچه که وجود ندارد)و اضطراب شدید.

اثرات بلند مدت استفاده از حشیش

• افزایش احتمال ابتلا به بیماریهای ریوی، از جمله سرطان ریه
• کاهش سطح هورمون تستسترون درمردان(هورمون مردانه)
• افزایش سطح هورمون تستسترون(هورمون مردانه) در زنان
• کاهش تعداد اسپرم ها در مردان
• افزایش خطر ناباوری در زنان
• بروز وابستگی عاطفی و روانی و نیاز به افزایش مصرفجهت رسیدن به حالت نشئگی اولیه بعضی از افراد تصور می کنند که حشیش می تواند اشتهای آنان را افزایش دهد که این امر منجر به پر خوری و افزایش وزن می شود.

مشروبات الکلی(آب شنگولی- آبکی)

بعضی از مردم که در موقعیت های اجتماعی خجالتی می باشند برای سرپوش نهادن بر این موضوع مشروبات الکلی می نوشند و دست به رفتارهای می زنند که مایه شرمساری آنان می شود.

اثرات مصرف مشروبات الکلی:

- الکل مستقیما وارد چرخه گردش خون می شود و به همین دلیل تمام سیستم های بدن را تحت تاثیر آثار نامطلوب خود قرار می دهد.

- نوشیدن مداوم و زیاد مشروب سبب بروز سرطان و سیروز کبدی می شود.

فرزندان خانواده هایی  که اعضای آن مشروب می خورند ، بیشتر در معرض ابتلا به مصرف مشروبات الکلی و الکلیسم(اعتیاد به الکل) هستند.

- در مردان، افراط در نوشیدن مشروبات الکلی باعث پایین آمدن هورمون تستسترون و ناتوانی جنسی        می شود.

- استفاده از مشروبات الکلی می تواند موجب خود کشی  یا اقدام به قتل شود.

- نوشیدن مشروبات الکلی می تواند منجر به صدمات جدی و حتی مرگ شود.در ایالت متحده آمریکا بیشتر از 38% از تصادفات مرتبط با مصرف مشروبات الکلی هستند.

آثار طولانی مدت مصرف مداوم مشروب عبارتند از :بی اشتهایی، کمبودویتامین ها در بدن، مشکلات معده، ناتوانی جنسی ، صدمه به کبد، قلب و سیستم اعصاب مرکز و از دست دادن حافظه.

نشانه های سوءمصرف مشروبات الکلی:

- ناتوانی در کنترل نوشیدن به گونه ای که به ظر می رسد فرد بدون توجه به تصمیم قبلی، بیش از پیش مشروب می خورد.

نوشیدن مشروبات الکلی برای فرار از مشکلات

تغییر در رفتارهای معمولی و« انگشت نما» شدن در میمانیها.

افزایش میزان مصرف تا حدی که باعث مستی شود.

فراموشی به این معنی که گاهی اوقات فرد نمی تواند به خاطر آورد که در زمان مستی و نوشیدن مشروب چه اتفاقی افتاده است.

- بروز مشکلات در دانشگاه یا محل کار به واسطه نوشیدن مشروب.

انگشت نا شدن و نگرانی خانواده و دوستان در خصوص مشروب خواری فرد.

تریاک(تل، تلخکی، نخود،حب)

منشاء تریاک، گیاه  خشخاش است . این گیاه هزاران سال بخاطر اثرهای ویژه آن ، کشت می شده است اما امروزه در بسیاری ارتفاع جهان من جمله جمهوری اسلامی ایران،کشت خشخاش از نظر قانونی ممنوع می باشد.

تریاک از مایع شیری رنگی که از خراش دادن پوسته نارس گرز خشخاش بدست می آید تهیه می شود و رنگ آن از خاکستری تیره تا قهوه ای متغیر بوده و حالتی قیر مانند دارد. مصرف تریاک صدها سال در کشورهای خاورمیانه و خاور دور، از جمله ایران، تایلند ، هنک کنگ، فیلیپین، چین و هند رواج داشته است.

آثار کوتاه مدت مصرف

- احساس سرخوشی

- خواب آلودگی ، رخوت و خمودی و احساس شل شدن عضلات

- اشکال در تمرکز

- احساس تهوع، استفراغ، یبوست، فقدان اشتها و انقباض مردمک

آثار دراز مدت

بی ثباتی خلقی، رویاهای نامطلوب در شب، یبوست و کاهش انگیزه جنسی ، تحمل و وابستگی.

کوکائین:

کوکایین ماده محرکیاست که از درخت کوکا به دست می آید و به صورت پودر سفید رنگی است که معمولا به داخل بینی کشیده می شود.

البته در مواردی نیز تدخین یا تزریق می شود.

اثرات مصرف

- احساس شادابی و تندرستی

- احساس افزایش اعتماد به نفس

-احساس توانمندی در اجرای کارها

-افزایش فشار خون ، فعالیت قلب و تنفس و بالا رفتن حرارت بدن

- حمله قلبی، سکته مغزی و اختلالات تنفسی

- انتقال بیماریهای عفونی نظیر هپاتیت و ایدز از طریق سرنگ آلوده و استفاده مشترک از انها 

- حملات تشنجی مغز

- کاهش توانایی بدن برای مقاومت و مقابله با عفونت ها

- بروز رفتارهای خصمانه ،غیر عادی و توأم با سوء ظن (افکار پارانویید )

- بروز توهم به ویژه توهم حشرات موذی (احساس این که حشرات در روی پوست بدن حرکت میکنند و می لواند .)

- اشفتگی فکری ،افسردگی ، اضطراب و از دست دادن تمایل به غذا ارتباط جنسی .

- پسیکوز ناشی از کوکایین یعنی قطع ارتباط با واقعیت و بی علاقگی به دوستان ،افراد فامیل ، ورزش ، سرگرمی ها و دیگر فعالیت ها دوستان، افراد فامیل، ورزش، سرگرمی ها و دیگر فعالیت ها

آنابولیک استروئیدها

آنابولیک استروئیدها که معمولا ً به عنوان استروئیدها شناخته می شوند ، شامل هورمون مردانه تستسترون و مشتقات مصنوعی آن می باشد.

استروئیدها غالبا ً برای درمان انواع خاصی از بیماری ها نظیر کم خونی و بعضی از انواع سرطان های سینه و کمبود تستسترون استفاده می شوند.

استفاده غیر پزشکی از استروئیدها غیر قانونی است ولی به هر حال به دلیل کاربرد آن در رشته پرورش اندام و تقویت کارآیی و توان جسمی در ورزشکاران ،از اواخر دهه 1950 ورزشکاران و افراد عادی به صورت غیر قانونی از استروئیدها استفاده نموده اند . استروئیدها به دو صورت خوراکی و تزریق در عضله استفاده می شوند . هم مردان و هم زنان از استروئیدها استفاده می کنند ولی مقدار مصرف آن در مردان بیشتر است بنابر مطالعات انجام شده ، نوجوانان مصرف کننده استروئید ، غالبا ً از مواد دیگر و سرنگ های مشترک استفاده می کنند.

اثرات مثبت استروئیدها:

عوارض پزشکی بیشماری در مصرف کوتاه مدت استروئیدها نهفته است که فقط تعدادی از آنها قابل جبران هستند . اثرات بلند مدت استفاده از استروئیدها تا حد زیادی ناشناخته است ولی شواهد مستدلی مبنی بر آثار روانی آن وجود دارد. محققان مدعی اند که این ماده می تواند باعث نوسان های شدید خلقی و رفتارهای خشونت آمیز شود . مصرف کنندگان این ماده ممکن است دچار سرخوشی بیمار گونه ، اضطراب ، بی خوابی ، افسردگی ، سوءظن و حسادت ، تحریک پذیری ، هذ یان (افکار و عقاید عجیب و غیر منطقی) قتل، بیماریهای کبدی، حملات قلبی و سرطان از جمله مواد استروئیدی که به فروش می رسند نامشخص است ، مصرف کنندگان این مواد در معرض خطر بیشتری قرار می گیرند.

مهم ترین عوارض جانبی این ماده عبارتند از :

-          مشکلات قلبی و افزایش احتمال سکته قلبی و بزرگ شدن قلب

-          بوجود آمدن غده در کبد

-          ابتلا به یرقان

-          احتباس مایعات در مثانه

-          ابتلا به فشار خون

-          بروز جوش های دردناک

-          زرد شدن رنگ پوست و چشم ها

-          اضطراب و لرزش

-          ضعیف شدن تاندون ها که می تواند منجر به پارگی و یا از کار افتادگی آنها شود.

مواد توهم زا(اسید )

مواد توهم زا ، موادی هستند که حقایق و ماهیت اشیاء غیر واقعی نشان می دهد . معروف ترین ماده توهم زا LCDیا اسید نام دارد . در حال حاضر این ماده به صورت قرص و کاغذ های آغشته به آن بصورت تمبر وجود دارد. تحت تأثیر مواد توهم زا احساس جهت ، فاصله و زمان دچار مشکل می شود. این مواد می تواند باعث رفتارهای غیر قابل پیش بینی ، عجیب و خصمانه ای شود که گاهی منجر به آسیب های جدی و حتی فوت می گردد.افراد تحت تأثیر این ماده ممکن است مکرر به خود آسیب برسانند و یا رفتارهای پرخاشگرانه نشان دهند.

 اثرات استفاده از توهم زاها:

-          افزایش فشار خون و طپش قلب

-          خواب آلودگی و احساس لرزش

-          ناتوانی در هماهنگی عضلانی

-          تکلم پراکننده، تکه تکه و بی انسجام

-          کاهش آگاهی حسی نسبت به لمس و درد

-          تشنج

-          فرورفتن به کما

-          احساس بیگانگی و تنهایی

-          افسردگی ، اضطراب، بدگمانی و سوءظن

-          رفتارهای خصمانه

-          اغتشاش فکر ،سوءظن و ناتوانی در کنترل رفتارها

-          به خاطر آوردن خاطرات گذشته

-          بروز رفتارهایی شبیه بیماران اسکیزوفرنیک(شدید ترین بیماری روانی)

-          بروز علائم کاتاتونیک که در این حالت مصرف کنند ساکت ، بی حال  آشفته می شود و حرکات بی معنی را تکرار می کنند.

اکستاسی(اکس):

اکستاسی(MAMA) یک ماده محرک و در عین حال توهم زاست که معمولا ً بصورت قرص های دارای طرح و نقش و در رنگ های مختلف است.اکثر اوقات این ماده در مهمانی ها و به همراه موزیک با صدای بلند مصرف می شودالبته باید بدانیم که قرص های اکس موجود ترکیبی از چند ماده هستند و بطور معمول کمترین ماده آن اکس است .

اثرات مصرف اکس:

آثار مصرف این ماده در صورت وجود مقدار قابل توجهی اکس یا (MAMA) در آن ، 20 تا 60دقیقه پس از مصرف آغاز می شود در ابتدا فرد احساس خشک شدن دهان و گرفتگی عضلا فک ، دست و پا می کند به تدریج فرد احساس می کند که موسیقی با صدای بلند خوشایند تر است و همزمان نوعی احساس علاقه و تمایل به دیگران پیدا می کند. عوارض مصرق قرص های اکس غیر قابل پیش بینی اند ولی شایع ترین و شناخته شده ترین آنها عبارتند از :

-          فرد احساس می کند که هوشیار تر شده است.

-          صداها ، رنگها و احساسات و عواطف بسیار شدیدتر حس می شود.

-          انرژی زیادی ایجاد می کند.

-          پس از مصرف آن فرد احساس می کند که عضلات فک او سفت شده اند و ممکن است دچار حالت تهوع ، تعریق و افزایش ضربان قلب شود.

-          با کاهش آثار آن در بدن، فرد خسته شده و دچار احساس افسردگی می شود که ممکن است چند روز به طول انجامد.

-          از آنجا که ایجاد انژی می کند ممکن است فرد مصرف کننده چندین ساعت فعالیت فیزیکی نماید بدون آنکه احساس تشنگی نماید.این امر باعث به هم ریختن تعادل مواد شیمیایی خون شده که در نهایت مرگ را در پی خواهد داشت.

-          مصرف این قرص سبب مشکلات کبد و کلیه می شود.

متافتامین(شیشه)

-          متامفتامین یک ماده محرک بسیار اعتیاد آور است که سیستم اعصاب مرکزی یعنی مغزو نخاع را شدیدا ً متاثر می کند . متافتامین می توان به طرق مختلف مصرف کرد. شکل تدخینی(دود کردنی)آن را شیشه(GLASS) می گویند. شکل ظاهری آن به صورت پودر سفید و شفافی است که بو ندارد و مزه ی آن تلخ است و به سادگی در آب یا مشروبات الکلی حل می شود. از آنجا که این ماده یک محرک بسیار قوی است حتی مصرف مقادیر کم آن می تواند سبب حالت بیدار ماندن (بی خوابی)، افزایش فعالیت و کاهش اشتها شود.

آثار کوتاه مدت مصرف این ماده عبارتند از:

1-       افزایش دامنه توجه و کاهش خستگی

2-       افزایش فعالیت

3-       کاهش اشتها

4-       سرخوشی و نشئگی

5-       تنفس تند

6-       افزایش شدید دمای بدن

7-       پرحرفی

8-       افزایش انرژی

9-       تهوع و استفراغ

10-    خشمگین شدن

11-    اضطراب و تنش

12-    اختلال قضاوت

13-    تند شدن، کند شدن یا بی نظمی ضربان قلب

14-    ضعف عضلانی

15-    تشنج

16-    کاهش افزایش خون

آثار بلند مدت مصرف متافتامین ذکر شده اند:

1-       وابستگی و حالت جنون ناشی از اعتیاد با علائم زیر:

-          سوءظن و بدگمانی

-          توهم

-          بی نظمی و اختلال خلق

-          فعالیت های حرکتی بیش از اندازه و تکراری

2-       سکته مغزی

3-       کاهش وزن

قطع مصرف متافتامین در یک فرد وابسته به آن عوارض و نشانه های خاصی را بوجود می آورد که عبارتند از:افسردگی، اضطراب، خستگی ، سوءظن، پرخاشگری و اشتیاق شدید برای مصرف مجدد ماده

کریستال وکراک(هروئین خالص)

این ماده همان هروئین است که به شکل خالص تر و بصورت بلورهای شیشه ای خرید و فروش می شود. روش مصرف این نوع هروئین تدخین و دود کردن است . این ماده فوق العاده اعتیاد آور است و قدرت اعتیاد آوری آن از هروئین معمولی (که بصورت پودر است) تا چند برابر بیشتر است . از آنجا که کریستال شکل خالص تر هروئین است آثار آن همانند هروئین است ولی با شدت بیشتر. شدت این حالت بستگی دارد که چه مقدار کریستال مصرف شود و با چه صورتی به مغز برسد . درواقع یکی از دلایل اعتیاد آوری بسیار زیاد هرویین و کریستال در این است که خیلی زود به مغز می رسند. اکثرکسانی که کریستال مصرف می کنند در ابتدا احساس سر خوشی و نشئگی می کنند ، همراه با این سرخوشی بدن فرد گرم تر می شود.، دهان خشک می گردد و فرد در دستها و پاهای خود احساس سنگینی می کند.

در واقعی فرد مصرف کننده دچار حالت تهوع ، استفراغ ، و بی قراری شدید می شود . بعد از این حالت اولیه ممکن است تا چند ساعت حالت سرگیجه پیش آید در این حالت تمامی اعمال مغز تحت تأثیر این ماده قرار می گیرد و دچار نابسامانی می گردد، حرکات قلب کند شده و تنفس در مواردی آنچنان آهسته می شود که منجر به مرگ می گردد.

رویکرد کنترل محیطی در پیشگیری از مصرف مواد در دانشگاهها:

تاکنون اکثر برنامه های پیشگیری و درمان مصرف مواد ، مشروبات الکلی و تقویت مهارتهای آنان به منظور مقاومت در برابر مصرف مواد بوده است . با این حال شواهد پژوهشی حاکی از آن است زمانی که دانشگاهها از این روشها بعنوان تنها روش پیشگیری و درمان استفاده کرده اند موفقیت اندکی داشته اند این روشها به گونه ای تهیه شده اند که دانشجویان را ترغیب کنند تا درباره مصرف مواد و مشروبات الکلی به تصمیمی مبنی بر عدم مصرف دست یابند بدون انکه در محیطی که فرآیند تصمیم گیری آنها در آن شکل می گیرد ، تغییری ایجاد کنند در رشته بهداشت عمومی اعتقاد بر این است که رفتارهای بهداشتی افراد تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد که عبارتند از عوامل فردی ، عوامل مربوط به همسالان ، عوامل سازگاری، عوامل مرتبط با محل سکونت و عوامل مرتبط با سیاست های کلی اجتماعی . در واقع برنامه پیشگیری موفق به همه این عوامل در یک دیداگاه جامع می پردازد .بویژه در محیط های دانشگاهی ضروری است که اقدامات معمول در زمینه پیشگیری را با مد نظر قرار گرفتن محیط فیزیکی ، اجتماعی ، اقتصادی و سیاست گزاری های قانونی تکمیل نمود به این نوع رویکرد به مسئله پیشگیری ، دیدگاه کنترل محیطی می گویند.

کلیدهای موفقیت برنامه کنترل محیطی :

بدیهی است که اجرای موفقیت آمیز برنامه کنترل محیطی نیازمند هماهنگی و همکاری بخش های مختلف دانشگاهی است:

-          تلاش جامع و فراگیر

-          نظارت قوی توسط رئسای دانشگاهها

-          مشارکت اعضای هیئت علمی

-          مشارکت کارکنان  و بخش های متفاوت دانشگاهی

-          مشارکت دانشجویان

-          ارزیابی اولویت ها و برنامه ریزی استراتژیک:

1-       روش ارزیابی دقیقی را بکار برد.

2-       اهداف کوتاه مدت و بلند مدت را بنویسید و روش های رسیدن به آن را مشخص کنید.

3-       از برنامه هایی استفاده کنید که نتیجه بخش بوده اند.

4-       برنامه را پس از اجراء به لحاظ میزان دسترسی به اهداف مورد نظر مجددا مورد ارزیابی قرار دهید و از نتایج بدست آمده برای تعدیل ، بهبود و تقویت برنامه و نیز اصلاح اهداف برنامه استفاده کنید

-          تأمین منابع

-          ارزیابی نتایج

-          صبرو شکیبایی

-           

بازاریابی اجتماعی و پیشگیری از مصرف مواد:

یکی از اقدامات پیشگیرانه در رویکرد کنترل محیطی به پیشگیری از مصرف مواد در دانشگاهها استفاده از بازاریابی اجتماعی است .بازاریابی اجتماعی به معنای کاربرد اصول بازاریابی در طراحی اجرایی برنامه های آموزشی در زمینه مسائل بهداشتی و اجتماعی است .در این رویکرد سعی می شود تا با بهره گرفتن از مسائل خاص ، اثر گذاری روش های آموزشی بهداشتی و پیشگیرانه افزایش یابد. از این رو از اصولی در ساخت پیام ها و مواد آموزشی استفاده می شود که در تبلیغات تجاری نیز رایج است در واقع یک برنامه بازاریابی اجتماعی فرآیند منظم و دائمی تهیه برنامه ها ، ارائه خدمات و تدوین مواد آموزش است که ماهیتی مراجعه ندار دارند  بویژه در تغییر هنجارهای اجتماعی موجود در دانشگاهها موثر است و در عین حال می تواند با ایجاد و گسترش فضای حمایت گر از تغییرات جامع محیطی ، عناصر موجود در محیطی را که تصمیم گیری دانشجویان مبنی بر مصرف مواد در آن شکل می گیرد تحت تأثیرات خود قرار دهد.

بر گرفته از دانشگاه علم و صنعت ایران